क्षितिज
नाट्य प्रतिष्ठान

फोटो थपिएको छैन

📷 फोटो थप्नुस्

"इतिहास आफैँ बन्दैन, इतिहास बनाउन दशकौँसम्म संघर्ष गर्नुपर्छ।"

जब मानिसहरूले झापाको बिर्तामोड-१ मा निर्मित नाटक घर देख्छन्, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मानको समाचार सुन्छन् वा क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठानको नाम लिन्छन्, उनीहरूले सफलताको उज्यालो पक्ष मात्र देख्छन्। तर त्यो उज्यालोको पछाडि दशकौँसम्मको संघर्ष, अभाव, अपमान, अस्वीकार, त्याग, समर्पण र अटल विश्वासको लामो यात्रा लुकेको छ।

विक्रम संवत् २०५८ सालमा स्थापित क्षितिज नाट्य समूह कुनै सम्पन्न संस्थाका रूपमा जन्मिएको थिएन। यो केही सपना बोकेका युवाहरूको साहस, समाजप्रतिको उत्तरदायित्व र कला–संस्कृतिप्रतिको समर्पणबाट जन्मिएको एउटा सांस्कृतिक अभियान थियो।

■ सडकदेखि सुरु भएको यात्रा

हाम्रो यात्रा पाँचथरको फिदिमबाट सडक रेडियो र स्टेज नाटक मार्फत सुरु भयो। गाउँका चौतारी, बजारका चोक, विद्यालयका प्राङ्गण र खुला सडकहरू नै हाम्रो रंगमञ्च बने। दर्शकहरू नै हाम्रो शक्ति बने। त्यही सडकले हामीलाई सिकायो — कला केवल मनोरञ्जनको माध्यम होइन, समाज परिवर्तनको प्रभावकारी अस्त्र पनि हो।

■ राष्ट्रियस्तरमा पहिचान

सुरुवाती दिनदेखि नै हामीले जिल्ला, अञ्चल र क्षेत्रीय नाट्य अभियानहरूमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्यौं। २०५८ सालमा विराटनगरमा आयोजित रमपम नाट्य महोत्सव र २०५९ सालमा धरानमा सम्पन्न पूर्वाञ्चल राष्ट्रिय नाट्य महोत्सवमा हाम्रो सहभागिताले क्षितिजलाई पूर्वी नेपालको आशालाग्दो नाट्य संस्थाका रूपमा चिनायो।

२०६४ साल हाम्रो यात्राको एउटा ऐतिहासिक मोड बन्यो। आरोहण गुरुकुलको प्रतिष्ठित मञ्चमा राष्ट्रस्तरीय नाटक प्रदर्शन गर्ने अवसर प्राप्त भयो। त्यो प्रस्तुति केवल एउटा नाटक थिएन; त्यो पाँचथरको माटोबाट उठेको एउटा सशक्त सांस्कृतिक आवाज थियो, जसले राष्ट्रिय रंगमञ्चमा क्षितिजको पहिचानलाई अझ सुदृढ बनायो। त्यही साल हामीले संविधानसभा निर्वाचनको मुल्य र मान्यता अनि मतदान प्रक्रियाबारे मेची अञ्चलका झापा, इलाम, पाँचथर र ताप्लेजुङभरि १२० भन्दा बढी सचेतनामूलक सडक नाटक मञ्चन गर्ने मौका पनि मिल्न पुग्यो।

■ फैलिँदै गएको अभियान

त्यसपछि क्षितिजको यात्रा झन् फराकिलो बन्दै गयो। पूर्वाञ्चलभरि १८ वटा शाखा तथा उपशाखा विस्तार गरिए। बाल, युवा र ज्येष्ठ कलाकार गरी ५५२ भन्दा बढी प्रतिभाहरूलाई एउटै सांस्कृतिक परिवारमा आबद्ध गर्दै "क्षितिज जस्तै अनन्त" बन्ने सपना बोकेर संस्था पूर्वी नेपालको अग्रणी नाट्य अभियानका रूपमा विकसित हुँदै गयो।

■ टेलिभिजनमा उपस्थिति

यस अवधिमा "कुरा अर्को छ" र "बिहानी" जस्ता टेलिचलचित्रहरूको निर्माण गरियो। सामाजिक चेतना, संस्कृति र समसामयिक विषयवस्तुमा आधारित सिर्जनाहरूले हिमशिखर टेलिभिजन, सूर्योदय टेलिभिजन हुँदै नेपाल टेलिभिजनसम्म स्थान पाए। यसले प्रमाणित गर्यो — गाउँबाट सुरु भएको एउटा सपना राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमसम्म पुग्न सक्छ, यदि त्यसमा समर्पण र निरन्तरता हुन्छ भने।

तर हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सपना अझै अधुरो थियो — झापामा आफ्नै नाटक घर निर्माण गर्ने सपना।

त्यो सपना कुनै धनी व्यक्तिको लगानीले पूरा भएको होइन। त्यो सपना हजारौँ सर्वसाधारण नागरिकको विश्वासले बनेको हो। हामी गाउँ–गाउँ, टोल–टोल, घर–घर पुग्यौं। "एक इट्टा सहयोग गरिदिनुहोस्" भन्ने अभियान लिएर सडकमा निस्कियौं। कतै सम्मान पाइयो, कतै उपहास सहनुपर्‍यो। कतै सहयोगका हात बढे, कतै ढोका बन्द भए। तर हाम्रो पाइला कहिल्यै रोकिएन।

फोटो थपिएको छैन

📷 फोटो थप्नुस्

■ एक इट्टा अभियान, ऐतिहासिक सफलता

२०७४ सालदेखि सुरु भएको बहुजातीय सांस्कृतिक संग्रहालयसहितको झापा नाटक घर निर्माण अभियान २०८१/०८२ सम्म आइपुग्दा ऐतिहासिक उपलब्धिमा परिणत भयो। हजारौँ नागरिकको सानो–सानो योगदानबाट बनेको यो नाटक घर केवल एउटा भवन होइन; यो नेपाली समाजको एकता, सहकार्य, सांस्कृतिक चेतना र सामूहिक संकल्पको जीवन्त स्मारक हो।

यस यात्रामा सडकदेखि सदनसम्म आवाज उठाइयो। स्थानीय समुदायदेखि राष्ट्रिय तहसम्म पहल गरियो। कलाकार, साहित्यकार, अभियन्ता, शुभेच्छुक, मजदुर, किसान, विद्यार्थी र सर्वसाधारणको पसिनाले यो सपना साकार भयो। त्यसैले यो भवन कुनै व्यक्ति वा संस्थाको निजी सम्पत्ति होइन; यो सम्पूर्ण समाजको साझा गौरव हो।

■ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान

यसै अभियान, समर्पण र सांस्कृतिक योगदानको सम्मानस्वरूप ८ मार्च २०२६ मा भियतनाम सरकारले संस्थाका जन्मदाता तथा अभियन्ता माधव कल्पितलाई दानाङ सहरमा आमन्त्रण गरी नेपाली कला, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षण, सम्बर्द्धन र पुस्तान्तरणको क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान पुर्‍याउन सफल भएको भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान प्रदान गर्‍यो। त्यो सम्मान केवल एउटा व्यक्तिको उपलब्धि थिएन; त्यो नेपाली रंगमञ्च, नेपाली कलाकार, झापा र सम्पूर्ण नेपालको सांस्कृतिक गौरवको सम्मान थियो।

तर हाम्रो यात्रा यहाँ समाप्त भएको छैन।

■ अबको लक्ष्य

अब हाम्रो अर्को लक्ष्य अझ व्यापक छ — बहुजातीय सांस्कृतिक संग्रहालय निर्माण, जहाँ नेपालका सबै जातजाति, भाषा, कला, संस्कृति, लोकपरम्परा, इतिहास र जीवनशैलीलाई संरक्षण गरिनेछ। साथै, कलाकारलाई सिर्जनामात्र होइन, व्यवसाय र आत्मनिर्भरतासँग जोड्दै "कलाबाट कलाकार बचाउने" अभियानलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याइनेछ।

हामी विश्वास गर्छौं, कला मञ्चमा सीमित हुनु हुँदैन। यसले समाजलाई जोड्नुपर्छ, इतिहास जोगाउनुपर्छ, संस्कृतिलाई पुस्तान्तरण गर्नुपर्छ, नयाँ पुस्तामा पहिचानप्रतिको गर्व जगाउनुपर्छ र राष्ट्र निर्माणमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।

क्षितिज नाट्य प्रतिष्ठानको कथा एउटा संस्थाको इतिहास मात्र होइन; यो हजारौँ नागरिकको विश्वास, कलाकारहरूको समर्पण, संस्कृतिप्रतिको प्रेम र सामूहिक संघर्षबाट लेखिएको नेपाली सांस्कृतिक आन्दोलनको जीवित दस्तावेज हो।

एक इट्टाबाट सुरु भएको अभियान आज कोशी प्रदेशकै रंगमञ्चीय आकाशको इतिहास बनेको छ। अब यही इतिहासलाई भविष्यका पुस्ताका लागि प्रेरणाको ज्योतिमा रूपान्तरण गर्नु र निरन्तरता प्रदान गर्नु नै हाम्रो साझा दायित्व हो।

* माथिका सबै विवरण संलग्न आधिकारिक कागजातहरूबाट लिइएको हो। कुनै त्रुटि भेटिए हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।